O calendario constitúe un claro exemplo da débeda cultural que a civilización de occidente ten coa antiga Roma

O calendario que hoxe está en uso é o que estableceu Julio Cesar no ano 46 a. c.. Entón había distintos calendarios en función das diversas necesidades, administrativas, económicas, relixiosas. Entre estes, o menoloxio rústico ou calendario agrícola, no que se indicaba a faena agrícola correspondente a cada mes, será o máis popular durante a Idade Media. Pero a diferenza do romano, que tiña un carácter eminentemente práctico, o medieval asume unha función simbólica dentro dun contexto cristián e introduce algunhas variantes ao adaptalo a un novo tipo de sociedade cristiá e máis ruralizada, con achegas dos pobos xermanos, como pode ser a importancia que adquire a matanza.

Ademais, co paso do tempo irá reflectindo os cambios sociais e asumindo novos contidos simbólicos, ata que no século XVI se desliga definitivamente do ámbito relixioso para converterse nunha escusa para a representación de escenas da vida cotiá no campo.

Os menoloxios rústicos medievais estaban constituídos por unha secuencia de imaxes de carácter costumista co ciclo anual agrícola. Nesta exposición reconstruímos a serie dos doce meses, seguindo o modelo da secuencia de faenas representadas no calendario pétreo da igrexa de Santa María de Azogue (Betanzos. A Coruña) a partir dunha selección de fotografías de interese etnográfico, complementadas por imaxes extraídas doutros menoloxios medievais e cos correspondentes apeiros agrícolas e utensilios máis representativos de cada unha das faenas.

Como colofón, presentamos unha pequena sección dedicada a todas aquelas faenas e cargas que completaban a xornada de traballo da muller campesiña e que se viñan a sumar ás faenas agrícolas de cada tempada. Así e todo, o seu traballo non era recoñecido como tal, e nin sequera as estatísticas oficiais deixaban constancia diso ao rexistrar unicamente como traballo produtivo a man de obra masculina.

Nos museos hai tempo que deixamos de aproximarnos aos obxectos que formas as coleccións coma se se tratase dun fetiche ou unha reliquia que hai que conservar, clasificar e exhibir, para pasar a valoralos como un documento ou testemuño dunha época, dun ámbito social dunhas condicións de vida. Desta idea parte a segunda edición do taller O Museo non cárcere que este ano, baixo a denominación de A Linguaxe secreta dous obxectos, trata de facer comprender o proceso de descodificación dos bens culturais e de facer ver que os obxectos nos falan dos aspectos humanos dá sociedade na que foron funcionais.

O taller que leva a cabo o Museo Etnolóxico dende o pasado día 3 de novembro, coa participación das persoas internas no Centro Penitenciario de Pereiro de Aguiar (Ourense) consiste en que os usuarios, orientados polo persoal técnico do Museo, desenvolvan ao longo de varias xornadas de traballo, un proxecto expositivo en todas as súas fases. En esta ocasión o tema da exposición son eles mesmos.

Cada participante deberá elixir un obxecto que forme parte dá súa vida cotiá e realizar unha lectura personalizada do mesmo. O obxecto debe converterse en testemuño dun aspecto dá súa vida non centro, do que é ou do que puido ser, dás súas ocupacións e do seu tempo de lecer, dás súas afeccións e afinidades, dos seus receos e os seus rexeitamentos, dás súas fantasías e inquietudes, etc.

Unha vez realizada a lectura do obxecto, e baseándose nesta, a fotógrafa Mar Caldas realizará unha interpretación creativa trasladando ese obxecto e a súa mensaxe a unha obra de arte, para finalmente, expolos conxuntamente baixo un mesmo discurso expositivo. A exposición inaugurarase o próximo día 4 de marzo no Centro Penitenciario, e posteriormente na sede do Museo Etnolóxico en Ribadavia.

Na exposición Unha peza singular. A roca de Onfalia preséntase unha lectura da roca como símbolo da condición feminina e da esposa virtuosa, e  como imaxe mais representativa do traballo invisible da muller ao longo da historia. A mitoloxía, a literatura, a pintura e o gravado ofrécennos testemuños evidentes que veñen a confirmar o papel que o fiado ocupou no proceso de domesticación da muller.

A exposición supón un percorrido histórico (partindo do século XVIII) a través da tradición téxtil en Galicia, destacando a importancia tida no pasado polo cultivo do liño e a incidencia de tecidos e lenzos na vida dos grupos domésticos campesiños.

Articúlase en dous rexistros, un (superior) histórico, que discorre en paralelo ás pezas (na parte inferior), as cales constitúen o soporte museográfico do traballo téxtil.

A súa vez pódense diferenciar 4 ámbitos dentro do propio discurso:

•  A importancia do cultivo do liño en Galicia. Na primeira metade do século XVIII hai unha produción maioritariamente rural e doméstica de lenzos “ordinarios”. Este cultivo diminúe a partires do ano 1760 como consecuencia da entrada do liño Báltico. Con esta importación acontece a aparición dun sector de comerciantes que van a controlar esa entrada, incorpórase ao sector máis xente e grupos sociais diversos. Sen embargo non se consegue dar o paso cara a industrialización. Hai un estancamento técnico que limita a produción, e as necesidades de compatibilizar agricultura e fabricación de tecidos persiste. A industria avanza fora de Galicia, e non co liño senón co algodón, os tecidos ingleses ou cataláns, máis baratos, desprazan ao produto galego.
• O “non traballo feminino”. A roca e o fuso en contraposición a roda de fiar mergúllanos no traballo de xénero. Se no proceso do liño hai algunhas tarefas que son compartidas por homes e mulleres, a maioría son exclusivamente femininas e delas o fiado é tarefa propia de mulleres. A escasa valoración social do fiado está intimamente ligada á súa consideración como tarefa apropiada ás habilidades e aptitudes propias do carácter feminino. Fiar con roca e fuso era parte dos saberes que tiña toda muller polo feito de selo; a roda de fiar pola contra esixía unha formación específica e unha dedicación en exclusividade. Era preciso que as mulleres fiaran sen deixar por iso de lado o resto das labores. Na xeografía galega abundan as rocas e fusos pero non así as rodas de fiar.
• A volta a tradición téxtil: A mediados do século XX Galicia volta sobre a súa tradición téxtil pero á marxe do cultivo liñeiro e de produción de tecidos. Os coñecementos e destrezas da muller, adaptados no século XX á labor de costureira, son aproveitados por grupos empresariais que aproveitan as redes de subcontratación formadas por cooperativas, talleres e o traballo informal de mulleres que van a domicilio. Actualmente o sector téxtil galego ocupa o 3º lugar entre tódalas CCAA.
• Identidade/Folklorización: Por último e tendo en conta os valores visuais da indumentaria, o papel destacado como imaxe da cultura á que pertence unha vestimenta, e o papel desempeñado polo traxe na festa e na danza como signo visible das identidades, remátase o percorrido cunha pequena selección de traxes pertencentes ao corpo de baile Cantigas e Agarimos de Santiago de Compostela.
• A industria téxtil converteuse no símbolo da Galicia moderna. Galicia, ademais de ser sede da primeira empresa do ramo, éo dun grupo de prestixiosas sinaturas de moda entre as que se atopan Adolfo Domínguez, Caramelo ou Roberto Verino. Neste grupo foi pioneira a estratexia de mercadotecnia de Adolfo Domínguez iniciada en 1979 coa campaña  “La arruga es bella”, recoñecida como unha das mellores campañas publicitarias da España contemporánea e que foi o arranque da denominada “moda galega”. Con ela abriuse o camiño para a recuperación do liño e para unha nova concepción da industria que poñía a moda ao alcance de novos sectores da poboación.
   

A conservación e difusión do patrimonio bibliográfico é un tema que preocupa a moitas institucións, actualmente a través da internet podemos consultar a texto completo moitas publicacións periódicas antiguas sen necesidade de ir fisicamente á biblioteca ou centro de documentación. Presentamos algunhas páxinas en internet que nos permiten facer estas consultas:

Prensa Galega CSBG:

Publicacións periódicas publicadas en Galiza e fóra de Galiza, sobre temas galegos, no século XIX e XX.

Publicacións Centro Ramón Piñeiro:

Destacan publicacións periódicas pertencentes á prensa galega emigrante.

Hemeroteca Virtual Real Academia Galega:

Xornais e revistas culturais publicadas en Galiza fundamentalmente no século XIX e principios do XX.

Hemeroteca Digital BNE:

Prensa política, humorística, científica, deportiva, literaria… representativa da produción hemerográfica hispana conservada na Biblioteca Nacional, desde os seus inicios até o século XX, respetando os límites da lexislación.

Biblioteca Virtual de Prensa Histórica:

Dentro do proxecto de colaboración do Ministerio de Cultura e as Comunidades Autónomas, fundacións, universidades para a dixitalización do Patrimonio Histórico Español. Son revistas de temática variada, que abrangue un amplo período histórico que chega até o século XVIII.

Hemeroteca Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes:

Edicións dixitais de prestixiosas revistas científicas e culturais de diferentes áreas temáticas.

Dentro das adquisicións de restauración e conservación destacamos as seguintes monografías: Aportaciones teóricas y experimentales en problemas de conservación. Actas del II seminario sobre restauración de bienes culturales. Aguilar de Campoo. 19-21 julio 2006, Innovación tecnológica en conservación y restauración del patrimonio, Analytical techniques in materials conservation, Guide de manipulation des collections, Conservation and care of glass objects, X-Radiography of textiles, dress and related objects, Indicadores para la gestión de conservación en museos, archivos y bibliotecas.

Na temática de museoloxía e museografía: Museums and difference, Musealizar la vida cotidiana: los museos etnológicos del Alto Aragón, El turismo cultural, los museos y su planificación, La caja de cristal: un nuevo modelo de museo.

Restauración e conservación:

• Aportaciones teóricas y experimentales en problemas de conservación. Actas del II seminario sobre restauración de bienes culturales. Aguilar de Campoo. 19-21 julio 2006. No curso tratáronse temas tan distantes na metodoloxía e técnicas de intervención como : a construción e restauración do patrimonio construído con terra, a innovación tecnolóxica e conservación-restauración do patrimonio arqueolóxico moble, o marco legal, estrutura e documentos dos proxectos de restauración, o novo sistema de travesas móbiles para a consolidación de soportes en pinturas sobre táboa, a restauración das estruturas de madeira no mobiliario histórico, restauración de tapices e a restauración como medio de “redefinición” histórico-artística.
• Innovación tecnológica en conservación y restauración del patrimonio. Presenta os traballos de investigación aplicada e de innovación tecnolóxica no campo da conservación e restauración do patrimonio arqueolóxico, artístico, histórico e industrial, expostos nunha Xornada Científica da Semana da Ciencia celebrada no Concello de Tres Cantos.
• Analytical techniques in materials conservation, de B. H. Stuart. Para cada campo estudado: materiais inorgánicos, polímeros, biomateriais e metais, explica como os datos poden ser obtidos e interpretados nas distintas técnicas analíticas empregadas na conservación de materiais.
• Guide de manipulation des collections, V. Illes. Esta guía forma parte dun proxecto de conservación preventiva levado por dez museos europeos e está dirixido a todas as persoas que se enfrentan regularmente a manipulación e desprazamento de pezas nos museos: conservadores, investigadores, fotógrafos, documentalistas…
• Conservation and care of glass objects , S. P. Koob. Mostra os principios e métodos empregados na limpeza e restauración de obxectos de vidro, incluidos os aspectos de deterioro, a ética e estética da restauración, o almacenamento, técnicas de reparación de vidros rotos…
• X-Radiography of textiles, dress and related objects, S. O’Connor e M. Brooks. Esta técnica non destrutiva revela datos sobre a técnica de fabricación, uso, desgaste, reparación, pautas e datas do desgaste de distintos obxectos téxtiles (arqueolóxicos, etnográficos, tapices, bordados… ). Esta mellora na documentación e interpretación permite practicar novos criterios na conservación.
• Indicadores para la gestión de conservación en museos, archivos y bibliotecas, Héctor L. Zamorano.

Museoloxía e museografía:

• Museums and difference. As relacións de diferenza, en particular de xénero, nacionalidade, raza, orixe étnica e os museos, son obxecto de estudo de investigadores e profesionais coa idea de reexaminar a forma de construír os museos, as súas coleccións e os seus públicos.
• Musealizar la vida cotidiana: los museos etnológicos del Alto Aragón, Concha Matínez Latre. Presenta os procesos de institucionalización de sete pequenos museos locais do Pirineo Aragonés. Primeiro faise un percorrido teórico por nocións como pobo, xente e multitude, ademais das diferentes teorías sobre cultura popular. A segunda parte é un estudo de campo que permite aventurar cales son os factores que activan a musealización da vida cotidiana desde as novas significacións.
• El turismo cultural, los museos y su planificación, de Manuel Ramos. Afróntanse as relacións dos museos co turismo cultural desde múltiples perspectivas: histórica, xeográfica, económica, comercial, social, política e técnica, baseándose nos criterios de sostibilidade, conservación e rendabilidade social, así como nos principios da ainda mal definida museoloxía crítica.
• La caja de cristal: un nuevo modelo de museo. É un programa colectivo de investigación que tenta encontrar un prototipo espacial abstracto, que defina a nova organización de todos os compoñentes que viran a substituír o programa xa obsoleto do museo actual. Consta das seguintes partes: organización xeral do espazo, accesos, área pública, área de traballo, comunicación e relación co exterior.

Todas as obras pódense consulta no catálogo en liña da biblioteca

 Este ano destacamos entre as adquisicións que se fixeron na Biblioteca do Museo Etnolóxico as referentes a temas de deporte, como apoio bibliográfico á exposición de Álbums para o reencontro. Ribadavia e o ribadavienses VI. O deporte, e bibliografía sobre deseño de exposicións:

Culturas en juego : ensayos de antropología del deporte en España, El Fenómeno deportivo : estudios sociológicos en torno al deporte, la violencia y la civilización, Deporte y modernización : la actividad física como elemento de transformación social y cultural en España, 1910-1936 , Sociología del deporte, Exhibition design, Exhibit design : high impact solution, La insurrección expositiva : cuando el montaje de exposiciones es creativo y divertido, cuando la exposición se convierte en una herramienta subversiva, La exposición comercial : tiendas y escaparatismo, stands y ferias, grandes almacenes y superficies.

Deporte:

• Culturas en juego : ensayos de antropología del deporte en España. Esta obra recolle reflexións de diferentes investigadores acerca das prácticas físico-deportivas en España desde o punto de vista sociocultural. O deporte é un fenómeno total, un elemento clave para a comprensión das sociedades contemporáneas.
• El Fenómeno deportivo : estudios sociológicos en torno al deporte, la violencia y la civilización de Eric Dunning. O autor aborda o tema do deporte moderno desde a óptica sociolóxica, trata temas como: a importancia social e sociolóxica do deporte, o deporte e as emocións, a comercialización e profesionalización do deporte, o deporte e o xénero.
• Deporte y modernización : la actividad física como elemento de transformación social y cultural en España, 1910-1936 de Antonio Rivero Herraiz. O autor apunta a tese do deporte como factor da modernización española, o deporte como rexeneración, como aposta dos que viron que o exercicio físico debía incorporarse aos plans e proxectos educativos dunha España dinámica e moderna.
• Sociología del deporte. Analiza aspectos como a estutura social da práctica deportiva, cultura deportiva e socialización, a mercantilización do deporte, a relación do deporte co xénero, a idade, a organización social, o espazo e o tempo, a ecoloxía e o mercado de traballo.

Deseño de exposicións:

• Exhibition design de David Dernie. Na introdución dase unha perspectiva histórica sobre o desenvolvemento das exposicións e dos museos. Na primeira parte analiza a narrativa do espazo, o espazo performativo, a segunda refírese a práctica da visualización: iluminación, cor, sons, e gráficos, sempre ilustrado con fotografías, debuxos e diagramas de exposicións.
• Exhibit design : high impact solution. Presenta a toda cor exemplos de exposcións, en Estados Unidos, de todo tipo de feiras comerciais: de roupa, de automoción, electrónica, seguros…
• La insurrección expositiva : cuando el montaje de exposiciones es creativo y divertido, cuando la exposición se convierte en una herramienta subversiva de Paco Pérez Valencia. A museografía defendida neste tratado, é aquela, que desde o respecto pola obra e o seu entorno, aspira a xerar preguntas para espíritus inquedos, non a dar respostas a pasivos miróns.
• La exposición comercial : tiendas y escaparatismo, stands y ferias, grandes almacenes y superficies de Juan Carlos Rico. ¿É o mesmo expor para vender que para mirar? ¿Podemos aprender algo desde campo da exposición para aplicar aos museos? ¿e a inversa?, estas son as preguntas que definen este proxecto de investigación e experimentación, para saír do aillamento de cada especialidade expositiva.

Todas as obras pódense consulta no catálógo en liña da biblioteca

 Actualmente exiten moitas revistas científicas que publican os seus artigos a texto completo na rede. Fixemos unha selección de revistas electrónicas sobre antropoloxía cultural e social, antropoloxía visual, etnografía, etnoloxía:

• Análise social: publicación multidisciplinar do Instituto de Ciências Sociais da Universidade de Lisboa, especializada nas áreas de socioloxía, historia, antropoloxía e ciencia política sobre todo de Portugal e estudos comparativos, mais tamén aberta a artigos sobre outros países.
• Arquivos da memória: publicados polo Centro de Estudos De Etnología Portuguesa, a nova serie que inciaron en 2007, está a texto completo. Cada número está adicado a unha tema concreto no ámbito da antropoloxía social e cultural: temas e problemas en antropoloxía, antropoloxía escala e memoria. mundos urbanos e contemporaneidade.
• Cuadernos de etnología y etnografía de Navarra: desde 1996 ano 28, nº 67 pódese consultar a texto completo os artigos desta revista publicada pola Institución Príncipe de Viana do Goberno de La Rioja, con temas de antropoloxía, etnoloxía, etnografía sobre todo da zona de Navarra, mas non só.
• Etnografica: revista Semestral de Antropologia do Centro de Estudos de Antropologia Social (ISCTE). é uma revista científica especializada em Antropologia social e cultural publicada em Portugal.
• Gazeta de antropología: publicada pola Universidade de Granada desde 1982 con estudos de carácter etnográfico sobre todo da zona de Andalucía , mas tamén artigos teóricos-filosóficos de antropoloxía. Destacamos no número 21 (2005) varios artigos sobre antropoloxía visual.
• Invisible Culture. An electronic journal for visual culture: revista en liña especializada en artes visuais: as prácticas culturais e materiais surxen non só no mundo visíbel , senón tamén nas relacións sociais. Os investigadores exploran nas dimensións materiais e políticas das prácticas culturais.
• Revista chilena de antropología visual: revista científica semestral en formato electrónico, realizada polo Núcleo de Antropología Visual (NAVISUAL), que ten como obxectivo publicar artigos de antropoloxía visual de carácter nacional e latinoamericano.
• Revista de antropología experimental: publicada pola Universidade de Jaén, con artigos de investigadores de España, Portugal e Iberoamérica sobre todo de antropoloxía social e cultural.
• Revista de antropología social: publicada pola Facultad de Ciencias Políticas y Sociología de la Universidad Complutense, presenta traballos de investigación etnográfica e antropolóxica de calquera parte do mundo relacionados coa antropoloxía cultural e social.
• Revista d’etnologia de Catalunya: publicada polo Centre de Promoció de la Cultura Popular i Tradicional Catalana da Generalitat de Catalunya, cada número inclúe un dossier monográfico con artigos de especialistas, ademais de informacións sobre asociacións, entidades relacionadas co patrimonio etnolóxico e a museografía.
• Revista española de investigaciones sociológicas (REIS): publicación trimestral do Centro de Investigaciones Sociológicas (CIS), o seu obxectivo é a difusión de estudos de natureza académica que contribúan o mellor coñecemento da sociedade española. Abarca un amplo número de temas dentro da socioloxía e a ciencia política: antropoloxía, teoría sociolóxica, psicoloxía social, estrutura e cambio social…
• Revista internacional de sociología (RIS): ademais de traballos científicos sobre socioloxía, ciencia política, política social, economía, antropoloxía, filosofía social e moral, en atención especial aos debates que surxen en España e Latinoamerica, pretende ser un órgano de reflexión e debate de cuestións filosófico-morais que afectan a ciudadanía.

Se queredes consultar mais revistas electrónicas a Asociación de Antropólogos Iberoamericanos en Red AIBR ten na súa páxina web unha relación de revistas e guías de antropoloxía disponébeis na Internet en español

Con motivo da celebración no Museo Etnolóxico de Ribadavia do X Coloquio Galego de Museos este ano 2008 co título Museos e comunicación, fixemos unha selección de bibliografía comentada sobre este tema, por unha banda monografías e artigos de revistas que se poden encontrar na Biblioteca do Museo e por outra artigos a texto completo consultables na rede.

[Descargar bibliografía en pdf]

Coloquio dos museos